Πριν από σχεδόν 25 χρόνια, όταν δημοσίευσα το πρώτο μου μυθιστόρημα, Haweswater, που αφορούσε τις επιπτώσεις της κατασκευής ενός φράγματος στη βορειοδυτική Αγγλία, η γραφή για τη φύση έμοιαζε διαφορετική—τουλάχιστον για μένα. Παρόλο που είχαν ήδη εμφανιστεί σημαντικά μυθιστορήματα για την κλιματική καταστροφή και την επιβίωση, όπως το Z for Zachariah του Robert C. O’Brien και το The Death of Grass του John Christopher, δεν υπήρχε καμία επείγουσα πίεση να αντιμετωπιστούν αυτά τα θέματα. Αυτές οι ιστορίες αντιμετώπιζαν ακραίες, απομονωμένες καταστροφές—ένα μεταλλαγμένο ιό, πυρηνικό πόλεμο—και ήταν αμείλικτα ζοφερές. Επηρέασαν, αλλά εξακολουθούσαν να φαίνονται ως εξαιρέσεις. Στο πιο ελαφρύ πλευρό, το Stark του Ben Elton χρησιμοποίησε σάτιρα για να αποκαλύψει την εταιρική απληστία, την απερίσκεπτη χρήση των πόρων και την καταστροφή προς την οποία ορμούσαμε—αν και η υπόθεσή του για δισεκατομμυριούχους που διαφεύγουν στο διάστημα φαίνεται λιγότερο αστεία σήμερα.
Τότε, οι άνθρωποι είχαν επίγνωση των περιβαλλοντικών κρίσεων, αλλά η γλώσσα τείνει να επικεντρώνεται σε μεμονωμένα ζητήματα—την εξασθένιση του όζοντος, την υπερθέρμανση του πλανήτη, την ερημοποίηση, το λεύκανμα των κοραλλιών—παρά στην πλήρη κατάρρευση των συστημάτων της Γης. Υπήρχε οραματική επιστημονική φαντασία, αλλά δεν είχε ακόμη συμπυκνωθεί σε ένα κίνημα. Οι συγγραφείς είχαν την ελευθερία να αγνοήσουν τα κλιματικά ζητήματα αν το επέλεγαν—δεν υπήρχε κανένα επικείμενο, αναπόφευκτο θέμα που να απαιτούσε προσοχή.
Μέχρι τη δεκαετία του 2000, καθώς η κλιματική επιστήμη ανέκαμψε από πολιτικές επιθέσεις, εμφανίστηκε ένα κύμα ανησυχητικής μη λογοτεχνίας, που προειδοποιούσε για την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας, τις μαζικές εξαφανίσεις ειδών και το χάος που θα ακολουθούσε αν δεν αλλάζαμε πορεία. Βιβλία όπως το Six Degrees (Mark Lynas), το A World Without Bees (Alison Benjamin και Brian McCallum) και το Half Gone (Jeremy Leggett) χτύπησαν τον κώδωνα του κινδύνου με ζοφερή σαφήνεια.
Ως μυθιστοριογράφος που έλκεται από επείγοντα θέματα, απάντησα διαμορφώνοντας αυτές τις προειδοποιήσεις σε μυθιστορήματα. Το αποτέλεσμα ήταν το The Carhullan Army, που φαντάζεται μια στρατιωτικοποιημένη γυναικεία αντίσταση σε μια πλημμυρισμένη, αυταρχική Βρετανία όπου επιβάλλονται δελτίο και έλεγχος πληθυσμού. Κοιτάζοντας πίσω, βλέπω ότι γεννήθηκε από έναν καθαρό, τρομαγμένο ενθουσιασμό με την οικολογική κατάρρευση—και τα καταπιεστικά συστήματα, ειδικά για τις γυναίκες, που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν. Ήθελα να μεταφράσω αυτές τις προειδοποιήσεις σε μια εσωτερική, βιωματική εμπειρία για τους αναγνώστες.
Άλλοι συγγραφείς έκαναν το ίδιο. Το The Road του Cormac McCarthy, που μπορεί να θεωρηθεί το πιο σκληρό μυθιστόρημα της εποχής του, δεν ονομάζει ποτέ την καταστροφή του, αλλά δείχνει, όπως παρατήρησε ο George Monbiot, έναν κόσμο που έχει αφαιρεθεί η βιόσφαιρά του. Μια δεκαετία αργότερα, το The End We Start From της Megan Hunter απεικονίζει μια πλημμυρισμένη, κατεστραμμένη Αγγλία όπου επιζώντες διαφεύγουν προς το βορρά. Το Gold Fame Citrus της Claire Vaye Watkins ακολουθεί αντιπολιτισμικούς πρόσφυγες σε μια ξηρασία-πληγημένη Καλιφόρνια, που αγωνίζονται να επιβιώσουν σε ένα τοπίο τόσο απέραντο και εχθρικό που αψηφά την κατανόηση. Αυτή η ακατανόητη φύση—το τεράστιο μέγεθος της περιβαλλοντικής κρίσης—σύντομα θα γινόταν η κοινή μας πραγματικότητα.
Αυτά δεν ήταν υποθετικές απειλές αλλά πραγματικότητες που ξετυλίγονταν, χτυπώντας πιο σκληρά τις περιθωριοποιημένες κοινότητες. Το Goliath του Tochi Onyebuchi εξερευνά τις φυλετικές και ιστορικές διαστάσεις της κλιματικής κατάρρευσης, ακολουθώντας Αφροαμερικανούς που μένουν πίσω σε μια ακατοίκητη, καπνισμένη από μόλυνση Αμερική, ενώ αναζητούν νόημα και αίσθηση ανήκειν. Ποιος υποφέρει περισσότερο όταν χτυπά η καταστροφή είναι μια κεντρική ερώτηση. Αν αυτές οι ιστορίες προσφέρουν κάποια ελπίδα ή ανθεκτικότητα, είναι παροδική, εύθραυστη ή μάταιη—σαν μακρινά πουλιά που κινούνται σε έναν πεθαμένο ουρανό.Ορφανά μεγαλωμένα στην κόλαση, εύθραυστη αγάπη, αδελφικότητα. Η ελπίδα συνθλίβεται ή γελοιοποιείται από την τρομακτική πραγματικότητα ενός πεθαμένου πλανήτη. Από το The Last Man της Mary Shelley, ο φόβος της απώλειας του σπιτιού μας και του πολιτισμένου τρόπου ζωής έχει τροφοδοτήσει δυστοπικές ιστορίες. Η κλιματική φαντασία, ή "cli-fi," είναι πλέον ένα ανθισμένο είδος, με τα θέματά της να εκτίθενται στα ράφια των βιβλιοπωλείων. Αλλά παραμένει η απελπισία η κυρίαρχη νότα;
Λένε ότι οι ουτοπίες είναι δύσκολο να γραφτούν—και ίσως λιγότερο συναρπαστικές να διαβαστούν. Ο George Orwell ισχυρίστηκε ότι "όποιος προσπαθεί να φανταστεί την τελειότητα απλά αποκαλύπτει τη δική του κενότητα." Το σκοτάδι, από την άλλη πλευρά, είναι εγγενώς δραματικό—προκλητικό, συναρπαστικό και πολύ οικείο. Καθώς οι πολιτικές προσπάθειες να προστατεύσουμε τον πλανήτη μας αποτυγχάνουν, οι ιστορίες περιβαλλοντικού τρόμου και της εκδίκησης της φύσης μπορεί να αντανακλούν την αυξανόμενη μοιρολατρεία μας. Η δυστοπία λειτουργεί ως προειδοποίηση, μας κατευθύνοντας μακριά από την καταστροφή; Ή απλά μας ψυχαγωγεί με ζοφερές οπτικές ενώ ενισχύει τα χειρότερα αποτελέσματα;
Αλλά έχει δίκιο ο Orwell; Θα μπορούσε αυτός ο πεσιμισμός να είναι μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία, παγιδεύοντας μας στο χάος αντί να εμπνέει αλλαγή; Μπορεί να καταπνίγει ελπιδοφόρες αφηγήσεις και να εμβαθύνει την αίσθηση της αδυναμίας μας;
Η ουτοπία του ενός είναι ο εφιάλτης του άλλου. Ωστόσο, η επιστημονική φαντασία έχει πάντα προσφέρει οράματα προόδου—όπως το έργο της Octavia Butler, που προκαλεί τα καταστροφικά ένστικτα της ανθρωπότητας και φαντάζεται νέους δρόμους εξέλιξης. Ο αφροφουτουρισμός, που γεννήθηκε από διαφορετικές εμπειρίες από αυτές του Orwell, εξερευνά την ταυτότητα και την ενδυνάμωση των μαύρων, δημιουργώντας εμπνευσμένα μέλλοντα. Ποιος μπορεί να πει τι μπορούν ή δεν μπορούν να κάνουν οι ιστορίες;
Τι μυθιστορήματα, λοιπόν, πρέπει να γράψουμε τώρα; Αυτή ήταν η ερώτηση με την οποία αγωνίστηκα ενώ έγραφα το Helm. Πρέπει η λογοτεχνία να μας κατευθύνει προς την περιβαλλοντική προσαρμογή και ανθεκτικότητα; Πρέπει οι συγγραφείς να αντιμετωπίσουν την καταστροφή με ελπίδα, απορρίπτοντας την αποκαλυπτική σκέψη; Μπορούν οι ιστορίες πραγματικά να διαμορφώσουν ένα καλύτερο μέλλον—δημιουργώντας οικο-ουτοπίες στη σελίδα ώστε να υπάρξουν και πέρα από αυτή;
Κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης του British Council για τη γραφή της φύσης στη Γερμανία, ένα μέλος του κοινού έθετε ακριβώς αυτή την ερώτηση. Ο Robert Macfarlane, ο συντονιστής, απάντησε χωρίς δισταγμό: Ναι. Εγώ έμεινα σιωπηλή.
Μετά από χρόνια δυστοπικής φαντασίας, είχα δοκιμάσει την ελπίδα στο The Wolf Border, ένα μυθιστόρημα για την επαναφορά της άγριας φύσης και την οικολογική ανάκαμψη στη Βρετανία. Μια ελπιδοφόρη "Τι Κι Αν;"—ή έτσι νόμιζα. Αλλά η υπόθεσή του—η σκωτική ανεξαρτησία και η ριζοσπαστική γαιοκτητική μεταρρύθμιση—τώρα φαίνεται πιο μακρινή από ποτέ. Καθώς καθόμουν σε αυτή τη συζήτηση, ένιωθα παγιδευμένη από παλιές υποθέσεις: ότι το σκοτάδι είναι ο τομέας της φαντασίας, ότι οι μυθιστοριογράφοι δεν είναι υπεύθυνοι για την αλλαγή της νοοτροπίας της κοινωνίας. Η ελευθερία μου να επιλέξω ένα περιβαλλοντικό θέμα ξαφνικά έμοιαζε κενή.
Για τους συγγραφείς μη λογοτεχνίας, η υποστήριξη είναι κεντρική. Ασχολούνται άμεσα με τα ζητήματα, χρησιμοποιώντας λέξεις για να διαμαρτυρηθούν, να εκστρατεύσουν και να εμπνεύσουν δράση. Το Silent Spring της Rachel Carson οδήγησε στην EPA. Το Black Faces, White Spaces της Carolyn Finney επανεξετάζει τη φυλή, τη φύση και την πρόσβαση στη φύση, διαμορφώνοντας εκ νέου τις συζητήσεις για την περιβαλλοντική δικαιοσύνη.
Η φανταστική λογοτεχνία, ωστόσο, δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει ζητήματα χωρίς...Σε ένα εικονικό κόσμο, υπάρχουν αμέτρητα στοιχεία σε παιχνίδι: χαρακτήρες, πλοκές, τοπία και θέματα. Μια ιστορία μπορεί να τονίσει το περιβάλλον ή ακόμη και να το κάνει κεντρικό, αλλά αυτό δεν την κάνει μανιφέστο. Είναι εμπνευσμένο να βλέπει κανείς συγγραφείς όπως ο George Monbiot να αντιμετωπίζουν τις ρίζες της ρύπανσης και της εξάντλησης—τον νεοφιλελευθερισμό, τον καπιταλισμό και τις εγκατεστημένες αφηγήσεις που μας κάνουν να πιστεύουμε ότι οι καταναλωτικές οικονομίες είναι σταθερές και αμετάβλητες—ενώ ταυτόχρονα προτείνουν εναλλακτικές.
Η ανάγνωση του Wild Fell του Lee Schofield με συγκλόνισε επίσης. Το βιβλίο φαντάζεται το ανθισμένο μέλλον της οικολογικής αποκατάστασης στα ίδια τοπία όπου διαδραματίζονται τα Haweswater και The Carhullan Army. Ήταν εκπληκτικό γιατί δεν είχα ποτέ φανταστεί μια αισιόδοξη οπτική για τη δική μου περιοχή—φαινόταν σαν μια αφηγηματική προσέγγιση που δεν είχα σκεφτεί πριν.
Αυτό το είδος της ξεκάθαρης, σκοπούχας οπτικής είναι αξιοσημείωτο—μια στοχαστική συμβολή στη συστημική αλλαγή. Υπάρχει επίσης ένα κύμα ισχυρών βιβλίων από γυναίκες που εξερευνούν τη σχέση της ανθρωπότητας με τη φύση: γεράκια, λαγοί, βουνά, κοινά εδάφη, ποτάμια. Αυτά τα έργα αρχίζουν να διαβρώνουν την συντριπτική αίσθηση της μοιρολατρείας.
Η φανταστική λογοτεχνία μπορεί να κάνει το ίδιο. Το The Overstory του Richard Powers δείχνει τη
