Η Καρολίνα Βιγκούρα και ο Γιαρόσουαφ Κούις
Ταξιδεύαμε με τρένο στην Πολωνία την ημέρα μετά τις δραματικές κοινοβουλευτικές εκλογές της χώρας το φθινόπωρο του 2023. Όταν ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα, οι επιβάτες στο διαμέρισμά μας αγκάλιασαν ο ένας τον άλλον, γιορτάζοντας σαν να είχε απαλλαγεί από ένα βαρύ βάρος. Μετά από οκτώ μακρά χρόνια, ήταν δύσκολο να πιστέψει κανείς — οι εθνικιστές-λαϊκιστές του κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη είχαν ψηφιστεί έξω από την εξουσία, με ρεκόρ συμμετοχής 75%. Η δύναμη της δημοκρατίας να φέρει αλλαγή έμοιαζε σχεδόν απτή.
Ωστόσο, λιγότερο από δύο χρόνια αργότερα, αυτός ο αισιόδοξος τόνος έχει εξαφανιστεί. Τον Ιούνιο, ο υποψήφιος που υποστηρίχθηκε από το Νόμος και Δικαιοσύνη, Κάρολ Ναβρότσκι, κέρδισε τον δεύτερο γύρο των προεδρικών εκλογών με 50,89% των ψήφων, κερδίζουντας επαίνους από τον Ντόναλντ Τραμπ. Μέρες πριν από την ορκωμοσία του Ναβρότσκι στις 6 Αυγούστου, μια νέα δημοσκόπηση έδειξε ότι σχεδόν οι μισοί ψηφοφόροι ήθελαν να φύγει ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουςκ. Η κυβερνητική συμμαχία κλονίζεται. Η φιλελεύθερη δημοκρατική κυβέρνηση του Τουςκ μπορεί να καταλήξει να είναι απλώς ένα ενδιάμεσο — μια σύντομη παύση ανάμεσα σε λαϊκιστικά καθεστώτα δεξιάς.
Μετά από πάνω από μια δεκαετία παγκόσμιας αναβίωσης του λαϊκισμού, ένα ξεκάθαρο μοτίβο έχει προκύψει, και η Πολωνία είναι μόνο ένα παράδειγμα. Σε χώρες όπου οι λαϊκιστές κυβέρνησαν κάποτε, ακολουθούν συχνά ψυχραιμία και θυμός. Τα τελευταία χρόνια, φιλελεύθεροι υποψήφιοι που καβαλούσαν κύματα αντιπολίτευσης έχουν ανατρέψει λαϊκιστές — πριν από τον Τουςκ στην Πολωνία, υπήρχαν ο Τζο Μπάιντεν στις ΗΠΑ, ο Λούλα στη Βραζιλία και η Ζουζάνα Τσαπούτοβα στη Σλοβακία. Οι νίκες τους φάνηκαν για λίγο ως φάροι ελπίδας για τη φιλελεύθερη δημοκρατία μετά τον Ψυχρό Πόλεμο.
Αλλά η ανοικοδόμηση μετά την αποχώρηση των λαϊκιστών είναι σαν να περπατάς σε πολιτικά κινούμενα άμμο. Το να κερδίσεις μια εκλογή δεν είναι το ίδιο με το να κερδίσεις τον μακροπρόθεσμο αγώνα. Η μάχη ενάντια στον λαϊκισμό είναι συνεχής και παγκόσμια, τροφοδοτούμενη από τα ψηφιακά μέσα.
Η πρόκληση είναι ακόμη μεγαλύτερη επειδή οι λαϊκιστικές κυβερνήσεις αφήνουν πίσω τους νομικό χάος. Στην Πολωνία, αμέτρητοι νόμοι σχεδιάστηκαν για να αποδυναμώσουν τα δημοκρατικά θεσμικά όργανα. Η νομική αναίρεσή τους και η αποκατάσταση του κράτους δικαίου απαιτεί χρόνο και ενέργεια — αναγκάζοντας τις νέες κυβερνήσεις να εστιάζουν σε παλιά λάθη αντί να διαμορφώνουν το μέλλον. Στην Πολωνία και τη Βραζιλία, αυτό έχει καταστείλει κάθε τολμηρό όραμα για πρόοδο. Η αρχική ευφορία εξασθενεί γρήγορα, αντικαθιστάμενη από απογοήτευση και την αναβίωση του δεξιού λαϊκισμού.
Από το κίνημα Αλληλεγγύη τη δεκαετία του 1980, η Πολωνία έχει είναι ένα εργαστήριο δημοκρατίας. Όταν ο Τουςκ επέστρεψε στην εξουσία το 2023, αντιμετώπισε μια επιλογή: να απορρίψει εντελώς τις πολιτικές των προκατόχων του ή να συμβιβαστεί με την κληρονομιά τους. Επέλεξε το δεύτερο. Διατήρησε τις άμεσες χρηματικές παροχές των λαϊκιστών για τις οικογένειες, συνέχισε το αμφιλεγόμενο έργο του μεγα-κέντρου μεταφορών (που κάποτε χαρακτήρισε σπατάλη) και απέτυχε να χαλαρώσει τους αυστηρούς πολωνικούς νόμους για την άμβλωση, που είχαν σκληρύνει από την προηγούμενη κυβέρνηση. Μιμούμενος τον εθνικιστικό λόγο για τη μετανάστευση και την ασφάλεια των συνόρων, η Πολωνία επανέφερε ακόμη και ελέγχους στα Σένγκεν σύνορά της με τη Γερμανία και τη Λιθουανία.
Επιτρέποντας στους λαϊκιστές να καθορίζουν την πολιτική ατζέντα, ο Τουςκ έχει προετοιμάσει τον εαυτό του για αποτυχία. Αφού ο υποψήφιός του, Ράφαλ Τσζασκόφσκι, έχασε τις προεδρικές εκλογές, η υποστήριξη για τον Τουςκ έπεσε κατακόρυφα στις δημοσκοπήσεις. Η έλλειψη ενός πειστικού οράματος — ή ακόμη και μιας ξεκάθαρης αίσθησης του τι αντιπροσωπεύει — είναι οδυνηρή να παρακολουθεί κανείς.
Αν οι εκλογές γίνονταν σήμερα, οι δεξιοί λαϊκιστές της Πολωνίας θα κέρδιζαν πιθανώς με συντριπτική πλειοψηφία. Αν η αντιπολίτευση αποτύχει να κερδίσει, το PiS θα μπορούσε να επιστρέψει στην εξουσία με μια ακόμα πιο ριζοσπαστική εθνικιστική ατζέντα. Ενώ ο Τουςκ θαυμάζεται στο εξωτερικό ως δυνατός υπερασπιστής της δημοκρατίας, εντός της χώρας έχει γίνει ένας από τους πιο αντιδημοφιλείς πολιτικούς της Πολωνίας.
Αυτό είναι το σύνδρομο Γκορμπατσόφ — αγαπητός διεθνώς, αλλά αντιπαθής εγχώρια. Η πτώση της δημοτικότητας του Τουςκ προέρχεται από αθετημένες υποσχέσεις, κακή επικοινωνία και μια αδύναμη προεδρική εκστρατεία. Αντιμετωπίζει επίσης την παγκόσμια αντίδραση εναντίον των κατεστημένων πολιτικών. Για πολλούς Πολωνούς ψηφοφόρους, ειδικά τους νεότερους, ο Τουςκ — που βρίσκεται στην πολιτική για πάνω από 25 χρόνια και υπηρέτησε ως πρωθυπουργός από το 2007 έως το 2014 — αντιπροσωπεύει μια απαρχαιωμένη ελίτ που θα έπρεπε να κάνει βήμα πίσω.
Η προστασία της δημοκρατίας απαιτεί κάτι που οι φιλελεύθεροι δημοκράτες έχουν στερηθεί: ένα τολμηρό όραμα για το μέλλον. Όπως η Τσαπούτοβα και ο Μπάιντεν πριν από αυτούς, ο Τουςκ και ο Λούλα έχουν αποτύχει να το προσφέρουν. Το μήνυμα λείπει, και το μέσο είναι δύσκολο — οι δεξιοί λαϊκιστές κυριαρχούν στα κοινωνικά και τα νέα μέσα.
Η κατάσταση στην Πολωνία δείχνει το λάθος της αμυντικής διεξαγωγής εκλογών. Οι φιλελεύθεροι πρέπει να στοχεύουν ψηλότερα από το απλώς να κρατούν τους λαϊκιστές εκτός εξουσίας. Οι εκλογές θα πρέπει να είναι μια ευκαιρία να ανασχηματιστεί η δημοκρατία με τρόπο που ταιριάζει στο σημερινό τοπίο των μέσων. Χωρίς μια προοπτική στρατηγική, η φιλελεύθερη αναβίωση θα είναι βραχύβια — απλώς μια σύντομη παύση σε μια μεγαλύτερη λαϊκιστική εποχή. Οι δημοκράτες πρέπει να μάθουν ότι η ήττα του λαϊκισμού απαιτεί όχι μόνο την αντιμετώπιση του παρελθόντος, αλλά και την προσφορά ενός πειστικού μέλλοντος.
Η Καρολίνα Βιγκούρα είναι Πολωνή ιστορικός και συγγραφέας του Μετατραυματική Κυριαρχία: Ένα Δοκίμιο (Γιατί η Ανατολικοευρωπαϊκή Μενταλιτέ είναι Διαφορετική). Ο Γιαρόσουαφ Κούις είναι αρχισυντάκτης του πολωνικού εβδομαδιαίου Kultura Liberalna και συγγραφέας του Η Νέα Πολιτική της Πολωνίας: Μια Περίπτωση Μετατραυματικής Κυριαρχίας.
