Αυτό το Σάββατο, οι κάτοικοι του Paüls θα γιορτάσουν τον πολιούχο άγιό τους, τον Sant Roc, με μια ειδική λειτουργία, ακολουθούμενη από ένα κοινό γεύμα σε πέτρινα τραπέζια, παραδοσιακούς χορούς jota και έναν βαθύ συλλογικό αναστεναγμό ανακούφισης.
Η πυρκαγιά του περασμένου μήνα — που έβαψε τον νυχτερινό ουρανό σε μια μακάβρια πορτοκαλί απόχρωση, έκαψε τους γύρω λόφους και κατέκαψε 3.300 εκτάρια (8.154 στρέμματα) — ξύπνησε οδυνηρές αναμνήσεις από την πυρκαγιά του 2009 στο κοντινό Horta de Sant Joan, που κόστισε τη ζωή σε πέντε πυροσβέστες.
«Οι άνθρωποι ήταν τρομοκρατημένοι ότι όλα θα κάνανε φωτιά και θα έχαναν τα πάντα», λέει ο Enric Adell, δήμαρχος αυτής της μικρής ορεινής καταλανικής πόλης. «Φοβόντουσαν ότι θα παγιδεύονταν χωρίς διέξοδο». Αυτό το είδος της φωτιάς, προσθέτει, φέρνει έναν φόβο σαν κανέναν άλλο.
Οι καμμένα δέντρα στους λόφους πάνω από την πλατεία του χωριού στέκονται ως μια σκληρή υπενθύμιση του τι θα μπορούσε να είχε συμβεί — αν δεν ήταν για το θάρρος εκατοντάδων πυροσβεστών, συμπεριλαμβανομένου του Antonio Serrano, που έχασε τη ζωή του. Οι μεταβαλλόμενοι άνεμοι και η καθαρή τύχη έπαιξαν επίσης το ρόλο τους.
«Όταν χτυπά μια φωτιά», λέει ο δήμαρχος, «αφήνει το σημάδι της».
Οι πυρκαγιές αυτού του καλοκαιριού έχουν καύσει την Ισπανία από τη Γαλικία και την Καστίλλη και Λεόν στα βορειοδυτικά έως την Καταλονία στα βορειοανατολικά, από τα προάστια της Μαδρίτης έως την Εξτρεμαδούρα στα νοτιοδυτικά, μέχρι τις παραλίες της Ανδαλουσίας στο Ταρίφα.
Παράλληλα με τον πανικό και το τώρα γνωστό τσούξιμο του καπνού, οι φωτιές φέτος φέρνουν μια αίσθηση ντεζα βυ. Το θανάσιμο καλοκαίρι του 2022 αποκάλυψε την αυξανόμενη ευπάθεια της Ισπανίας στην κλιματική κρίση. Μια αξέχαστη εικόνα από εκείνο τον Ιούλιο έδειχνε τον Ángel Martín, έναν 53χρονο από το Tábara, να χρησιμοποιεί το εκσκαφέα του για να προσπαθήσει να σταματήσει τις φλόγες από το να φτάσουν στην πόλη του — μόνο για το μηχάνημα να καταπιεί από τη φωτιά καθώς έφευγε, με τα ρούχα του να καίγονται. Ο Martín, ένας αγαπημένος ντόπιος, υπέστη εγκαύματα σε πάνω από το 80% του σώματός του και πέθανε τρεις μήνες αργότερα.
Τρία χρόνια μετά, η Ισπανία είναι και πάλι σε θέση άμυνας.
«Οι πυρκαγιές είναι μια από τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, γι’ αυτό και η πρόληψη είναι κρίσιμη», είπε αυτή την εβδομάδα η υπουργός Περιβάλλοντος Sara Aagesen. «Η Ισπανία είναι ιδιαίτερα ευάλωτη. Έχουμε πόρους τώρα, αλλά με τις επιστημονικές ενδείξεις να δείχνουν επιδεινούμενες επιπτώσεις, πρέπει να τους ενισχύσουμε και να τους επαγγελματοποιήσουμε».
### Στις πρώτες γραμμές της κλιματικής έκτακτης ανάγκης
Ενώ οι πολιτικοί ανταλλάσσουν κατηγορίες, οι ειδικοί υποστηρίζουν ότι οι συζητήσεις για τα αεροσκάφη πυρόσβεσης χάνουν το μεγαλύτερο σημείο. Οι τρέχουσες πυρκαγιές, λένε, ήταν εντελώς προβλέψιμες — και τονίζουν την επείγουσα ανάγκη να επανεξεταστεί η χρήση και η διαχείριση της γης σε μια ήπειρο που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης.
«Οι φωτιές φέτος είναι στο ίδιο επίπεδο με αυτές του 2022 και του 2023», λέει ο Marc Castellnou, επικεφαλής δασών της πυροσβεστικής υπηρεσίας της Καταλονίας και αναλυτής πυρκαγιών στο Πανεπιστήμιο της Λιέιδα. «Από το 2017, έχουμε δει μια μετατόπιση προς πιο ακραίες πυρκαγιές. Αυτό δεν είναι καινούριο — συμβαίνει επειδή η κλιματική αλλαγή αλλάζει το τοπίο μας».
[Περιγραφές εικόνων:
1. Ένας άνδρας που τρέχει μακριά από τις φλόγες κατά τη διάρκεια μιας πυρκαγιάς στην επαρχία Ourense.
2. Ένας κάτοικος του Paüls που επανενώνεται με το άλογό του αφού αυτό τρόμαξε από τη φωτιά.]
Η κατάσταση είναι ξεκάθαρη. Όταν μια χώρα αντιμετωπίζει διαδοχικά ετήσια κύματα καύσωνα που γίνονται μεγαλύτερα κάθε χρόνο — σε συνδυασμό με δεκαετίες αγροτικής ερήμωσης που αφήνουν τεράστιες περιοχές αφρόντιστες, υποανάπτυκτες ή μετατρεπόμενες σε μονοκαλλιέργειες — οι μαζικές πυρκαγιές γίνονται αναπόφευκτες και όλο και πιο δύσκολο να ελεγχθούν. Όπως πρόσφατα είπε ένας Ισπανός επιστήμονας: «Έχουμε όλα τα συστατικά για την εκρηκτική κατάσταση που βλέπουμε τώρα».
Οι πυρκαγιές πλέον προκαλούνται συχνότερα από ατυχήματα ή αμέλεια και εξαπλώνονται γρήγορα λόγω τόσο των αλλαγών στο τοπίο όσο και της κλιματικής αλλαγής. Η Cristina Montiel, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης και ειδικός στις πυρκαγιές και τη χρήση γης, λέει ότι οι πυροσβέστες και οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης της Ισπανίας κάνουν μια «εξαιρετική» δουλειά στην πρόληψη ακόμη μεγαλύτερων καταστροφών. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται στην κοινωνία ως σύνολο.
Παρά τις ετήσιες πυρκαγιές και τα συντριπτικά στοιχεία, λέει, «δεν είμαστε — και δεν θέλουμε να είμαστε — ενήμεροι για τον κίνδυνο στον οποίο ζούμε». Αν οι άνθρωποι καταλάβαιναν πραγματικά τον κίνδυνο, προσθέτει, θα έκαναν βήματα για να προστατευτούν. Πριν από πενήντα χρόνια, οι περισσότερες πυρκαγιές προκαλούνταν σκόπιμα. Σήμερα, προκαλούνται όλο και πιο συχνά από ατυχήματα ή αμέλεια και εξαπλώνονται ανεξέλεγκτα λόγω δύο βασικών παραγόντων: των αλλαγών στο τοπίο και της κλιματικής αλλαγής.
Ο συνδυασμός είναι εκρηκτικός. Οι βροχές της άνοιξης φέτος οδήγησαν σε άφθονη φυτική ανάπτυξη, την οποία τα διαδοχικά κύματα καύσωνα ξήραναν, μετατρέποντας τις αφρόντιστες περιοχές σε δυναμίτες. Το πρόβλημα επιδεινώνεται από τις «αστραπιαίες ξηρασίες», που μπορούν να ξηράνουν ακόμη και καλά ποτισμένες αγροτικές εκτάσεις — ένα φαινόμενο που αναμένεται να γίνει πιο συχνό καθώς οι παγκόσμιες θερμοκρασίες αυξάνονται.
Το Paüls είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο πληθυσμός του έχει μειωθεί εδώ και δεκαετίες, και λιγότεροι άνθρωποι εργάζονται τη γη λόγω των μειωμένων οικονομικών αποδόσεων. «Αν κάποτε εκατό άνθρωποι καλλιεργούσαν εδώ, τώρα είναι τριάντα», λέει ο Adell. «Αν οι πολιτικές δεν αλλάξουν και οι συνθήκες παραμείνουν τόσο δύσκολες, σύντομα δεν θα μείνει σχεδόν κανείς».
Χρόνια αμέλειας έχουν αφήσει ρεματιές, χαράδρες και πευκοδάση υποανάπτυκτα — μετατρέποντάς τα σε χρονικές βόμβες. Ο δήμαρχος λέει ότι η πυρκαγιά του περασμένου μήνα ήταν ασταμάτητη: «Είδαμε ότι δεν υπήρχε τρόπος να την ελέγξουμε».
Ενώ η προετοιμασία είναι κλειδί — και όπως λέει το παλιό ρητό, «οι φωτιές σβήνουν το χειμώνα» — η πρόκληση τώρα είναι να αντιστρέψουμε δεκαετίες κακού σχεδιασμού και αμέλειας που άφησαν τα τοπία ευάλωτα και επέτρεψαν την ανάπτυξη κατοικιών σε περιοχές υψηλού κινδύνου.
Η Montiel προειδοποιεί ότι η διόρθωση αυτών των προβλημάτων δεν θα είναι γρήγορη ή εύκολη. «Αν τα πράγματα άρχισαν να πηγαίνουν στραβά πριν από 50 χρόνια, μπορούμε να αρχίσουμε να τα βελτιώνουμε τώρα», λέει. «Αλλά μην περιμένετε οι αλλαγές σήμερα να φέρουν αποτελέσματα σε μόλις δύο καλοκαίρια. Αυτά τα πράγματα παίρνουν χρόνο».
### ‘Ποίμνια φωτιάς’ από πρόβατα και κατσίκες
Υπάρχουν ήδη μερικά ενθαρρυντικά σημάδια ότι οι άνθρωποι αρχίζουν να καταλαβαίνουν το μήνυμα. Δεκαέξι χρόνια μετά την πυρκαγιά στο Horta de Sant Joan, ντόπιοι βοσκοί πλησίασαν τους Καταλανούς πυροσβέστες για να ρωτήσουν πώς θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην πρόληψη μελλοντικών πυρκαγιών.
Αυτό οδήγησε στη δημιουργία του προγράμματος Ramats de Foc (Ποίμνια Φωτιάς), όπου οι βοσκοί συνεργάζονται με τους πυροσβέστες για να βόσκουν πρόβατα και κατσίκες σε περιοχές υψηλού κινδύνου με πυκνή υποβλάστηση.
Ένα κοπάδι κατσικιών, υπό την καθοδήγηση νομάδων βοσκών, βόσκει κοντά σε αστικές περιοχές στο Santa Susana της Καταλονίας, δημιουργώντας φυσικές ζώνες προστασίας από πυρκαγιές.
Καθαρίζοντας αυτές τις περιοχές, οι πυροσβέστες έχουν καλύτερη πρόσβαση, και με λιγότερη υποβλάστηση, οι πυρκαγιές είναι πιο εύκολο να ελεγχθούν αν ξεσπάσουν.
«Δεν χρειαζόμαστε περισσότερα ελικόπτερα ή πυροσβέστες», λέει ο Marc Arcarons, που συντονίζει την πρωτοβουλία, που ξεκίνησε στη Ζιρόνα το 2017 από το μη κερδοσκοπικό Ίδρυμα Pau Costa. «Η αγορά 200 ακόμη ελικοπτέρων δεν θα λύσει το πρόβλημα. Πρόκειται για πρόληψη και διαχείριση».
Το πρόγραμμα βοηθά επί τουςς βοσκούς να κερδίσουν περισσότερα, επιτρέποντάς τους να πουλάνε το κρέας και το τυρί τους σε υψηλότερη τιμή με την ετικέτα Ramats de Foc, δείχνοντας στους καταναλωτές ότι οι αγορές τους υποστηρίζουν την περιβαλλοντική διατήρηση και την παραδοσιακή γεωργία.
Περίπου 120 βοσκοί συμμετέχουν πλέον, διαχειριζόμενοι περίπου 8.000 εκτάρια (20.000 στρέμματα) στην Καταλονία. Παρόμοια προγράμματα σχεδιάζονται ή εφαρμόζονται στις Καναρίες Νήσους και την Ανδαλουσία.
Ο Arcarons εξηγεί ότι η αγροτική ερήμωση και η μειωμένη εξάρτηση από τα δάση από τη δεκαετία του 1960 έχουν μετατρέψει κάποτε ποικιλόμορφα τοπία αμπελιών, ελαιώνων και σιτηρών σε πυκνά δάση.
Τα γρήγορα αναπτυσσόμενα, εύφλεκτα πεύκα κυριαρχούν πλέον, ενώ η πυκνή υποβλάστηση ευδοκιμεί. Σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή και τις μεγαλύτερες ξηρασίες, αυτό έχει οδηγήσει σε ανεξέλεγκτες πυρκαγιές.
«Είναι σαν μια καμινάδα», λέει ο Arcarons. «Αν συνεχίσεις να προσθέτεις ξύλο, τελικά η καμινάδα θα πιάσει φωτιά
