Μια διαχρονική και δημοφιλής πεποίθηση υποστηρίζει ότι σε μια προγενέστερη εποχή, οι γυναίκες είχαν ίση ή ακόμη και ανώτερη θέση από τους άνδρες, οδηγώντας σε ευτυχέστερες και πιο ειρηνικές κοινωνίες. Στη συνέχεια, εμφανίστηκε η πατριαρχία, φέρνοντας σύγκρουση και καταπίεση, και διαμόρφωσε τον κόσμο που γνωρίζουμε σήμερα.
Αυτή η ιδέα της μητριαρχίας και της πατριαρχίας ως απόλυτων αντιθέτων, με μια ξεκάθαρη μετάβαση από τη μία στην άλλη, προέκυψε από τη μαρξιστική σκέψη του 19ου αιώνα και εισήλθ στην αρχαιολογία με ελάχιστες αποδείξεις, εξαπλώνοντας τελικά στη δημόσια συνείδηση.
Οι ανθρωπολόγοι ήταν συχνά πιο δύσπιστοι. Παρατήρησαν μεγάλη ποικιλία στους ρόλους των φύλων τόσο στις σύγχρονες όσο και στις ιστορικές κοινωνίες και υπώπτευαν ότι τέτοια ποικιλομορφία ήταν επίσης ο κανόνας στην προϊστορία. Ωστόσο, η απόδειξη αυτού ήταν προκλητική, εν μέρει επειδή ο προσδιορισμός του βιολογικού φύλου — πόσο μάλλον της ταυτότητας του φύλου — από αρχαία λείψανα ήταν δύσκολος. Αυτό άλλαξε περίπου πριν από δύο δεκαετίες.
Η επανάσταση της αρχαίας DNA — η δυνατότητα εξαγωγής και ανάλυσης DNA από παλιά οστά — έκανε ξαφνικά δυνατό τον προσδιορισμό του φύλου μακροχρόνως αποθανόντων ατόμων και την ανίχνευση των συγγενικών τους σχέσεων. Η χημική ανάλυση οστών και δοντιών, ιδιαίτερα οι λόγοι ορισμένων ισοτόπων, αποκάλυψε εάν οι άνθρωποι είχαν μετακινηθεί μεταξύ περιοχών ή είχαν αλλάξει τη διατροφή τους. Αυτά τα νέα εργαλεία δείχνουν ότι ποικίλες σχέσεις φύλων ήταν πράγματι κοινές στην προϊστορία, χωρίς απότομη αλλαγή από το ένα σύστημα στο αντίθετο.
Η μαρξιστική άποψη, που συχνά αποδίδεται στον Φρίντριχ Ένγκελς, πρότεινε ότι οι άνθρωποι ζούσαν ισότιμα μέχρι που η γεωργία εξαπλώθηκε από τη Μέση Ανατολή πριν από περίπου 10.000 χρόνια. Η γεωργία οδήγησε σε καθιερωμένη ζωή και συσσώρευση πλούτου, που απαιτούσε άμυνα και κανόνες κληρονομιάς. Καθώς οι πληθυσμοί αυξάνονταν, οι άνδρες κυριαρχούσαν στις αναδυόμενες ελίτ, εν μέρει λόγω των ρόλων τους στον πόλεμο, και ο πλούτος άρχισε να περνά μέσω της αρσενικής γραμμής. Οι γυναίκες συχνά μετακινούνταν για να ζήσουν με τις οικογένειες των συζύγων τους, και η γυναικεία καταπίεση έγινε ένα παράπλευρο αποτέλεσμα αυτών των αλλαγών.
Μια εναλλακτική θεωρία από τη Λιθουανή αρχαιολόγο Marija Gimbutas τη δεκαετία του 1960 πρότεινε ότι οι γυναικοκεντρικές κοινωνίες επιβίωσαν περισσότερο στην Ευρώπη — μέχρι περίπου πριν από 5.000 χρόνια — όταν ανατράπηκαν από πατριαρχικούς νομάδες από τις στέπες.
Η μητρική καταγωγή, όπου η κληρονομιά ακολουθεί τη γυναικεία γραμμή, και η μητροτοπικότητα, όπου οι γυναίκες μένουν με τους συγγενείς τους, συχνά συμπίπτουν και συνδέονται με υψηλότερη γυναικεία θέση και επιρροή. Το 2017, Αμερικανοί γενετιστές βρήκαν στοιχεία μιας ελίτ μητρικής ομάδας στο Chaco Canyon του Νέου Μεξικού, που διήρκησε πάνω από 300 χρόνια γύρω στον 10ο αιώνα. Στη συνέχεια, τον Ιούνιο, Κινέζοι ερευνητές ανέφεραν μια παρόμοια μητρική αγροτική κοινότητα στην ανατολική Κίνα από πάνω από 3.000 χρόνια νωρίτερα. Αυτές οι ανακαλύψεις, μαζί με άλλες, δείχνουν ότι οι μητρικές κοινωνίες έχουν υπάρξει σε κάθε κατοικημένη ήπειρο, τουλάχιστον από την έναρξη της γεωργίας.
Ωστόσο, ακόμα και στις μητρικές κοινωνίες, οι γυναίκες δεν κατέχουν πάντα την εξουσία λήψης αποφάσεων· αυτή συχνά παραμένει στους αδελφούς τους παρά στους συζύγους τους. Δεδομένου ότι η αρχαία DNA και τα ισότοπα αποκαλύπτουν λίγα για την πραγματική επιρροή των γυναικών, η δυναμική των φύλων στην προϊστορία εξακολουθεί να είναι αμφιλεγόμενη. Αυτή η έρευνα έχει ωθήσει τους ειδικούς να επανεξετάσουν τι σημαίνει «εξουσία». Εάν μια θηλυκός σύντροφος ενός αρσενικού ηγεμόνα διαμόρφωνε τον κύκλο του μέσω της χορηγίας και των συμβουλών της, ή επηρέαζε τις πολιτικές του από τα παρασκήνια, ήταν λιγότερο ισχυρή;
Οι αρχαιολόγοι έχουν αναγνωρίσει πολλά ζευγάρια της Εποχής του Χαλκού που κυβέρνησαν από κοινού — μετά την άφιξη των νομάδων των στεπών στην Ευρώπη — και μεταγενέστερες ιστορικές καταγραφές δείχνουν γυναίκες της ελίτ να επηρεάζουν αποφάσεις με παρόμοιους τρόπους σε διαφορετικές ηπείρους. Είναι πιθανό να το έκαναν και σε προγενέστερους χρόνους.
Επιπλέον, η χρήση της μαλακής δύναμης από γυναίκες σε αρσενιοκρατούμενες κοινωνίες μπορεί ακόμη και να προηγείται του Homo sapiens. Στο βιβλίο του του 2022 για το φύλο και την ταυτότητα του φύλου, "Different", ο πρωτοτοκιολόγος Frans de Waal αφηγείται πώς η Mama, μια άλφα θηλυκό χιμπατζής, ενέκρινε έναν διάδοχο για τον άλφα αρσενικό — που κατείχε υψηλότερη τάξη από αυτήν — με ένα φιλί.
Στις τελευταίες εποχές, έχει προκύψει μια άλλη διορατικότητα. Ενώ ο Ένγκελς μπορεί να ήταν γενικά σωστός στη σύνδεση του πλούτου με τα πατρικά συστήματα, άλλα στοιχεία επηρέασαν επίσης τη δυναμική των φύλων, όπως ο τρόπος επιβίωσης μιας κοινωνίας. Τον Φεβρουάριο, Κινέζοι και Βρετανοί ερευνητές σημείωσαν ότι παραδοσιακά μητρικά χωριά στο Θιβέτ έχουν γίνει πιο ουδέτερα ως προς το φύλο τα τελευταία 70 χρόνια καθώς μεταβαίνουν από μια αγροτική σε μια οικονομία βασισμένη στην αγορά.
Η σύγκρουση παίζει επίσης ρόλο. Σύμφωνα με την ανθρωπολόγο του Yale Carol Ember, ενώ οι μητροτοπικές και πατροτοπικές κοινωνίες είναι εξίσου επιρρεπείς στον πόλεμο, η εσωτερική διαμάχη — σε αντίθεση με τους εξωτερικούς πολέμους — τείνει να ωθεί τις κοινωνίες προς την πατροτοπικότητα, καθώς οι εχθρικές φατρίες προτιμούν να κρατούν τους γιους τους κοντά.
Εν τω μεταξύ, συσσωρευμένα στοιχεία υποδηλώνουν ότι οι γυναίκες στην αρχαιότητα πολέμησαν, κυνήγησαν και υπηρέτησαν ως σαμάνοι. Κανένας ρόλος ή θέση δεν ήταν καθολικά ή διαχρονικά κλειστός για αυτές. Και αν και οι γυναίκες ηγέτες μπορεί να ήταν ασυνήθιστες, δεν απουσίαζαν εντελώς. Πρόσφατη έρευνα αρχαίας DNA από το Trinity College Dublin αποκαλύπτει ότι υπήρχαν τουλάχιστον μικρές θύλακες μητρικών κοινωνιών σε όλη τη Βρετανία κατά τη Εποχή του Σιδήρου, όταν οι Κελτικές φυλές контролировали το νησί. Παράλληλα με αρχαιολογικά ευρήματα γυναικών πολεμιστριών και Ρωμαϊκές αναφορές σε γυναίκες φυλάρχους, φαίνεται ότι οι Κελτικές γυναίκες μπορούσαν να ασκήσουν τόσο σκληρή όσο και μαλακή δύναμη.
Οι μητρικές κοινωνίες εξακολουθούν να υπάρχουν σήμερα, όπως οι Mosuo της Κίνας και οι Hopi της Αριζόνα, απόγονοι των κλαν του Chaco Canyon. Ο αριθμός τους μειώνεται καθώς τα εθνικά κράτη επιβάλλουν πατριαρχικά πρότυπα, αλλά χρησιμεύουν ως υπενθυμίσεις ότι ορισμένες παρελθοντικές κοινωνίες κλίνουν περισσότερο προς την ισότητα των φύλων από πολλές σύγχρονες, και ότι όλες οι κοινωνίες έχουν τη δυνατότητα να εξελιχθούν.
Περαιτέρω ανάγνωση:
- "Different: What Apes Can Teach Us About Gender" από τον Frans de Waal (Granta, £10.99)
- "The Patriarchs: How Men Came to Rule" από την Angela Saini (4th Estate, £10.99)
- "Eve: How The Female Body Drove 200 Million Years of Human Evolution" από την Cat Bohannon (Penguin, £12.99)
Συχνές Ερωτήσεις
Φυσικά! Ακολουθεί μια λίστα με Συχνές Ερωτήσεις σχετικά με την ισότητα των φύλων στην προϊστορία με σαφείς και συνοπτικές απαντήσεις.
Βασικές Ερωτήσεις Ορισμού
1. Τι σημαίνει πραγματικά προϊστορία;
Προϊστορία αναφέρεται στην τεράστια περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας πριν από την εφεύρεση των συστημάτων γραφής. Καλύπτει τα πάντα από τους πρώτους ανθρώπους έως την άνοδο των πρώτων πολιτισμών.
2. Ήταν λοιπόν η προϊστορία μια εποχή ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών;
Τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι ήταν πιθανώς πιο ίση από πολλές μεταγενέστερες κοινωνίες, αλλά όχι με τον τρόπο που μπορεί να σκεφτόμαστε την ισότητα σήμερα. Πιθανότατα ήταν περισσότερο για συμπληρωματικούς ρόλους, όπου η εργασία τόσο των ανδρών όσο και των γυναικών ήταν απαραίτητη για την επιβίωση, παρά για ένα φύλο να κυριαρχεί στο άλλο.
3. Πώς μπορούμε καν να ξέρουμε πώς ήταν η ζωή τότε αν δεν υπάρχει γραφή;
Οι αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν ενδείξεις όπως τόπους ταφής, τεχνούμενα και τη μελέτη σύγχρονων κοινωνιών κυνηγών-τροφοσυλλεκτών για να κάνουν ενημερωμένες εικασίες σχετικά με τις κοινωνικές δομές.
Καθημερινή Ζωή & Ρόλοι
4. Ήταν απλώς «ο άνδρας ο κυνηγός, η γυναίκα η τροφοσυλλέκτρια»;
Αυτή είναι μια υπεραπλούστευση. Ενώ οι άνδρες συχνά κυνηγούσαν μεγάλο θήραμα, οι γυναίκες ήταν συνήθως οι κύριες συλλέκτριες φυτικών τροφίμων, που παρείχαν τη πλειοψηφία των θερμίδων. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι οι γυναίκες κυνηγούσαν μικρό θήραμα και σε ορισμένες κοινωνίες ακόμη και μεγάλο θήραμα. Και οι δύο ρόλοι ήταν εξίσου κρίσιμα σημαντικοί.
5. Είχαν οι γυναίκες οποιαδήποτε εξουσία ή επιρροή στις προϊστορικές ομάδες;
Ναι, πιθανώς μεγάλη. Ως οι κύριες συλλέκτριες και συχνά επεξεργάστριες της τροφής, είχαν σημαντική οικονομική επιρροή. Η γνώση τους για τα φυτά, τα φάρμακα και την ανατροφή των παιδιών ήταν ζωτικής σημασίας για την επιβίωση της ομάδας. Σε πολλές κοινωνίες, η συγγένεια μπορεί να υπολογιζόταν μέσω της μητρικής γραμμής.
6. Τι γίνεται με τη σωματική δύναμη; Δεν έκανε αυτή τους άνδρες κυρίαρχους;
Ενώ οι άνδρες ήταν συχνά σωματικά δυνατότεροι, η επιβίωση στην προϊστορία εξαρτιόταν εξίσου από την αντοχή, τη γνώση και τη συνεργασία. Η ικανότητα μιας γυναίκας να συλλέγει θρεπτικά φυτά και ο κρίσιμος ρόλος της στην αναπαραγωγή ήταν εξίσου πολύτιμοι για τη μακροπρόθεσμη επιβίωση της ομάδας.
Στοιχεία & Πολυπλοκότητες
7. Υπάρχουν κάποια αρχαιολογικά ευρήματα που υποδεικνύουν ι
