Ο Μπασέμ Γιουσέφ, εξόριστος Αιγύπτιος κωμικός, γνωρίζει πολύ καλά πώς οι κυβερνήσεις μπορούν να καταστείλουν την πολιτική σάτιρα. Αυτή την εβδομάδα, είχε ένα σύντομο μήνυμα για όσους ζούν υπό την καταστολή της ελευθερίας του λόγου από τον Ντόναλντ Τραμπ: «Συμπολίτες μου Αμερικανοί», έγραψε στο X. «Καλώς ήρθατε στον κόσμο μου».
Στοχοποιώντας εξέχοντες Αμερικανούς σατιρικούς, ο πρόεδρος των ΗΠΑ έχει ευθυγραμμιστεί με αντiliberal και ευάλωτους ηγέτες παγκοσμίως που δεν αντέχουν το αστείο.
Το τελευταίο θύμα αυτού που οι κριτικοί αποκαλούν εκστρατεία σίγασης της διαφωνίας είναι ο Τζίμι Κίμελ, του οποίου το late-night talk show στο ABC αναστάληκε μετά από πίεση της κυβέρνησης. Αυτή η κίνηση έρχεται λίγες εβδομάδες αφότου το CBS ακύρωσε το σατιρικό πρόγραμμα του Στίβεν Κόλμπερτ και ακολουθεί άλλες προσπάθειες που ηγείται ο Τραμπ για καταστολή φωνών από τα μέσα ενημέρωσης και την ακαδημαϊκή κοινότητα.
Οι αντίπαλοι του προέδρου υποστηρίζουν ότι ο συρρικνώμενος χώρος για ελευθερία του λόγου σηματοδοτεί μια ολίσθηση προς τον αυταρχισμό στην Αμερική του Τραμπ. Ο γερουσιαστής Μπέρνι Σάντερς δήλωσε στο MSNBC ότι η χώρα κινείται προς την κατεύθυνση καταπιεστικών καθεστώτων όπως η Ρωσία και η Σαουδική Αραβία. «Αυτό είναι απλά ένα ακόμη βήμα προς τα εμπρός», είπε.
Από τον στρατιωτικό ηγέτη της Αιγύπτου, Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, έως τον λαϊκιστή πρωθυπουργό της Ινδίας, Ναρέντρα Μόντι, οι κωμικοί συχνά βρίσκουν τον εαυτό τους να σωπαίνει καθώς η δημοκρατία υποβαθμίζεται.
Ο Γιουσέφ είναι ένας από τους πιο γνωστούς κωμικούς των οποίων η ζωή ανατράπηκε από την πολιτική του σάτιρα. Πρώτα απέκτησε φήμη με μια τηλεοπτική εκπομπή που περιέπαιζε το αιγυπτιακό καθεστώς.
Συχνά αποκαλούμενος «Αιγύπτιος Τζον Στιούαρτ» λόγω της έμπνευσής του από - και της ομοιότητάς του με - τον Αμερικανό παρουσιαστή, ο Γιουσέφ είναι πρώην χειρουργός καρδιάς που έγινε γνωστό όνομα.
Αλλά η σάτιρά του τον έκανε στόχο δύο αντίθετων κυβερνήσεων. Συνέλαβαν τον για πρώτη φορά τον Απρίλιο του 2013, κατηγορούμενος ότι προσέβαλε το Ισλάμ και τον τότε πρόεδρο της Αιγύπτου. Μήνες αργότερα, όταν ο Σίσι ανέλαβε την εξουσία, ο Γιουσέφ αναγκάστηκε να ακυρώσει την εκπομπή του και να φύγει από τη χώρα.
Ο Γιουσέφ έχει πει ότι ο αγώνας του δεν ήταν μόνο ενάντια στους καταπιεστικούς ηγέτες της Αιγύπτου αλλά και στον συντηρητικό της πολιτισμό. «Δεν είχαμε χώρο για σάτιρα στην Αίγυπτο. Δημιουργήσαμε τον δικό μας χώρο. Έπρεπε να πολεμήσουμε γι' αυτόν», εξήγησε σε μια συνέντευξη του 2015. «Επειδή δεν υπάρχει πλατφόρμα ή υποδομή για αυτού του είδους την σάτιρα, μας έσπρωξαν έξω... Αντιμετωπίζουμε γενιές που δεν έχουν αυτή τη νοοτροπία. Ήταν ένας ανηφορικός αγώνας».
Κωμικοί σε άλλες χώρες έχουν επίσης παρασυρθεί από εθνικιστικό ζήλο.
Στην Ινδία, που έχει μια ιστορία ζωντανής δημόσιας συζήτησης, οι κριτικοί λένε ότι υπάρχει λιγότερος χώρος για να αμφισβητήσει κανείς την δεξιά εθνικιστική κυβέρνηση του Μόντι από τότε που το ινδουιστικό Μπαρατίγια Τζανάτα Πάρτι (BJP) ανέλαβε την εξουσία πριν από μια δεκαετία.
Οι κωμικοί και οι χώροι κωμωδίας αντιμετωπίζουν ολοένα και περισσότερη πίεση. Το 2021, ένας Μουσουλμάνος κωμικός κρατήθηκε για εβδομάδες για δήθεν προσβλητικά αστεία για ινδουιστικούς θεούς, παρόλο που ποτέ δεν τα είπε. Την ίδια χρονιά, ο Βιρ Ντας αντιμετώπισε αντιδράσεις και αστυνομικές καταγγελίες από αξιωματούχους του BJP μετά από ένα μονόλογο που τονίζει τις αντιφάσεις στις στάσεις της Ινδίας απέναντι στα δικαιώματα των γυναικών και τη θρησκεία.
Το 2017, η αστυνομία της Μουμπάϊ κατέθεσε μήνυση εναντίον ενός κωμικού για μια φωτογραφία στο Twitter του Μόντι που είχε τροποποιηθεί με το φίλτρο σκύλου του Snapchat, δίνοντάς του σκυλίσια χαρακτηριστικά.
Παρόμοια περιστατικά έχουν συμβεί στη Ρωσία. Ο Ιντράκ Μιρζαλιζάντε, stand-up κωμικός αζερικής καταγωγής και λευκορωσικής υπηκοότητας, κρατήθηκε για 10 ημέρες και αργότερα του απαγορεύτηκε η είσοδος στη χώρα γιατί αστειεύτηκε για τον ανοιχτό ρατσισμό στη Ρωσία.
Φαίνεται ότι η κωμωδία μερικές φορές αντιμετωπίζεται ως διασυνοριακό έγκλημα.
Το 2016, η τουρκική κυβέρνηση ζήτησε την δίωξη ενός Γερμανού κωμικού για ένα σατιρικό ποίημα για τον πρόεδρό της, που προβλήθηκε σε μια late-night τηλεοπτική εκπομπή. Στον γερμανικό δημόσιο ραδιοτηλεοπτικό φορέα ZDF, ο Γιαν Μπέμερμαν κάθισε μπροστά από μια τουρκική σημαία με ένα μικρό πλαισιωμένο πορτρέτο του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν πίσω του. Διάβασε ένα ποίημα που κατηγορούσε τον Τούρκο πρόεδρο για καταπίεση μειονοτήτων και «κλωτσιές σε Κούρδους».
Ο δικηγόρος του Ερντογάν, Μίχαελ Χουμπέρτους φον Σπρέγκερ, ζήτησε την πλήρη απαγόρευση του ποιήματος. Τότε, η γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ αντιμετώπισε ευρεία κριτική για αυτό που πολλοί θεώρησαν ότι υπέκυψε στην πίεση από την Άγκυρα.
Ο Μπέμερμαν αργότερα δήλωσε ότι αισθάνθηκε ότι η Μέρκελ τον είχε «φιλετάρει και τον σέρβιρε» στον Ερντογάν, προειδοποιώντας ότι οι πράξεις της απειλούσαν την ελευθερία του λόγου στη Γερμανία. Αν και οι ποινικές κατηγορίες εναντίον του τελικά αποσύρθηκαν, ο Μπέμερμαν τέθηκε υπό αστυνομική προστασία.
Συχνές Ερωτήσεις
Φυσικά! Ακολουθεί μια λίστα με συχνές ερωτήσεις σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στην κωμωδία και τη δημοκρατία, παρουσιασμένες με σαφή και φυσικό τόνο.
Γενικές Ερωτήσεις για Αρχάριους
Ε: Τι σημαίνει η φράση «το γέλιο συχνά πεθαίνει όταν πεθαίνει η δημοκρατία»;
Α: Σημαίνει ότι σε κοινωνίες όπου η ελευθερία του λόγου περιορίζεται, οι κωμικοί δεν μπορούν να κάνουν αστεία για ηγέτες ή σοβαρά ζητήματα χωρίς φόβο τιμωρίας. Αυτό σκοτώνει την αυθορμητισμό και την ειλικρίνεια που η μεγάλη κωμωδία χρειάζεται.
Ε: Γιατί η κωμωδία είναι τόσο σημαντική για μια υγιή δημοκρατία;
Α: Η κωμωδία κρατάει την εξουσία υπεύθυνη. Με το να διασκεδάζουν με πολιτικούς και ισχυρά ιδρύματα, οι κωμικοί λειτουργούν ως φύλακες. Μπορούν να επισημάνουν την υποκρισία, τη διαφθορά και τις ηλίθιες ιδέες με έναν τρόπο που οι ειδησεογραφικές αναφορές συχνά δεν μπορούν, κάνοντας πολύπλοκα ζητήματα προσιτά σε όλους.
Ε: Μπορείτε να μου δώσετε ένα πραγματικό παράδειγμα αυτού;
Α: Βέβαια. Στη Σοβιετική Ένωση, τα αστεία για την κυβέρνηση ήταν μια μορφή ήσυχης εξέγερσης, που λέγονταν στο κρυφό. Σήμερα, σε χώρες με αυστηρό λογοκρισία, οι κωμικοί συχνά αντιμετωπίζουν σύλληψη, πρόστιμα ή χειρότερα για αστεία που θα θεωρούνταν κανονική σάτιρα σε μια δημοκρατία.
Ε: Αλλά δεν μπορούν οι κωμικοί απλά να αποφύγουν την πολιτική και να είναι αστείοι;
Α: Μπορούν, αλλά συχνά περιορίζει την τέχνη τους. Η πιο αντίκτυπη κωμωδία προέρχεται συχνά από την παρατήρηση της πραγματικής ζωής και η πολιτική είναι ένα τεράστιο μέρος αυτής. Η αποφυγή της σημαίνει ότι αγνοείται μια σημαντική πηγή υλικού για την εξουσία, την κοινωνία και την ανθρώπινη συμπεριφορά.
Προχωρημένες / Πρακτικές Ερωτήσεις
Ε: Δεν είναι και ο «πολιτισμός της ακύρωσης» (cancel culture) στις δημοκρατίες απειλή για την κωμωδία;
Α: Αυτό είναι ένα καυτό θέμα debate. Μερικοί υποστηρίζουν ότι η αντιδραστική κριτική στα social media δημιουργεί μια νέα μορφή λογοκρισίας, κάνοντας τους κωμικούς να φοβούνται να αγγίξουν ευαίσθητα θέματα. Άλλοι το βλέπουν ως δημόσια λογοδοσία, όχι κρατική λογοκρισία. Η βασική διαφορά είναι ότι σε μια δημοκρατία, ένας κωμικός συνήθως δεν φυλακίζεται από την κυβέρνηση για ένα αστείο.
Ε: Πώς καταφέρνουν ακόμα να ερμηνεύουν οι κωμικοί σε μη δημοκρατικές χώρες;
Α: Συχνά χρησιμοποιούν κωδικοποιημένη γλώσσα, αλληγορίες και παραλογιστικό χιούμορ που το τοπικό τους ακροατήριο καταλαβαίνει αλλά είναι αρκετά ασαφές για να αποφύγει την επίσημη κατακραυγή. Μπορεί επίσης να ερμηνεύσουν στο «υπόγειο» (underground) ή να μοιράζονται υλικό αποκλειστικά σε κρυπτογραφημένες εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων.
Ε: Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στη σάτιρα και το απλά να είσαι προσβλητικός;
Α: Η σάτιρα στοχεύει να εκθέσει και να κριτικάρει την ηλιθιότητα, την υπερβολή ή την κατάχρηση εξουσίας μέσω του χιούμορ και της υπερβολής. Έχει έναν σκοπό πέρα από το γέλιο. Το να είσαι απλά προσβλητικός συχνά στερείται αυτού του κοινωνικού ή πολιτικού σκοπού και στοχεύει περισσότερο στο σοκ ή την ταπείνωση χωρίς την ευφυΐα ή το μήνυμα.
