Η Γκιούλα, μια ειρηνική και γραφική πόλη της ανατολικής Ουγγαρίας, είναι διάσημη για τα λουκάνικά της. Αν και δεν διαθέτει άμεση σιδηροδρομική σύνδεση με τη Βουδαπέστη, διαθέτει βιβλιοθήκη και κάστρο. Σύντομα, θα διαθέτει επίσης ένα επίσημο αντίγραφο ενός μεταλλίου του Βραβείου Νόμπελ.
Πινακίδες στην πόλη αναγγέλλουν: «Συγχαρητήρια στον Λάσλο Κράσναχορκιαί, τον πρώτο νικητή του Νόμπελ από τη Γκιούλα», τιμώντας τον 71χρονο συγγραφέα που κέρδισε φέτος το Νόμπελ Λογοτεχνίας για «το συναρπαστικό και οραματικό σύνολο έργων του».
Τον Δεκέμβριο, όταν έλαβε το μετάλλιο στη Σουηδική Ακαδημία της Στοκχόλμης, πολλοί από τους συμπατριώτες του παρακολούθησαν ζωντανά, συμπεριλαμβανομένου ενός πλήθους που είχε συγκεντρωθεί στη βιβλιοθήκη της Γκιούλα με ξύλινες επενδύσεις. Η πόλη γιόρτασε με μια εβδομάδα αναγνώσεων, εργαστηρίων και μιας έκθεσης αφιερωμένης στους Ούγγρους νικητές του Νόμπελ.
Ο ίδιος ο συγγραφέας δεν ήταν εκεί — όχι μόνο επειδή παραλάμβανε το βραβείο. Όπως πολλοί Ούγγροι καλλιτέχνες και συγγραφείς σήμερα, ο Κράσναχορκιαί δεν ζει πλέον στην πατρίδα του.
Καθώς η ακροδεξιά κυβέρνηση Φιντέζ του Βίκτορ Όρμπαν αντιμετωπίζει την πιο δύσκολη εκστρατεία επανεκλογής από τότε που ανέλαβε την εξουσία το 2010, συγγραφείς και ομάδες υπεράσπισης δικαιωμάτων λένε ότι προωθεί ένα ολοένα και πιο εχθρικό και καταπιεστικό περιβάλλον. Το κράτος έχει πάρει τον έλεγχο ενός από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους της χώρας, ομοφοβικοί νόμοι έχουν αναδιαμορφώσει τα βιβλιοπωλεία και οι συγγραφείς αναφέρουν ότι οι ευκαιρίες τους μειώνονται.
Σε μια συνέντευξη στη σουηδική τηλεόραση SVT μετά τη νίκη του στο Νόμπελ, ο Κράσναχορκιαί συνέκρινε την Ουγγαρία με έναν γονέα αλκοολικό. «Η μητέρα μου πίνει, χάνει την ομορφιά της, μαλώνει», είπε. «Παρόλα αυτά, την αγαπώ».
Πολλοί Ούγγροι διανοούμενοι έχουν εγκαταλείψει τη χώρα. Ανάμεσά τους είναι ο βραβευμένος συγγραφέας Γκέργκελι Πέτερφι, ο οποίος μετακόμισε στη νότια Ιταλία και ίδρυσε μια κοινότητα καλλιτεχνών. Είπε ότι η μετακίνηση ήταν εν μέρει από περιέργεια και αγάπη για τον μεσογειακό τρόπο ζωής, αλλά και λόγω της πολιτικής. «Τα τελευταία 15 χρόνια, έχει γίνει πολύ δύσκολο να ζει κανείς στην Ουγγαρία λόγω της αντικοινωνικής στάσης του Όρμπαν», εξήγησε.
Από τότε που η Φιντέζ ανέλαβε την εξουσία, φορείς ευθυγραμμισμένοι με την κυβέρνηση έχουν αποκτήσει τον έλεγχο πανεπιστημίων, γκαλερί και μεγάλων μέσων ενημέρωσης. Το εθνικό πολιτιστικό ταμείο, υπό την ηγεσία του υπουργού πολιτισμού και καινοτομίας, έχει μετατοπίσει χρήματα από ανεξάρτητες ενώσεις και περιοδικά σε φιλοκυβερνητικούς δημοσιογράφους και συγγραφείς.
Τα ανεξάρτητα λογοτεχνικά μέσα που παραμένουν αγωνίζονται να επιβιώσουν καθώς η επιρροή του κράτους στους διαφημιστές μεγαλώνει, αφήνοντας τις δημοσιεύσεις με λιγότερα έσοδα και ανίκανες να πληρώσουν δίκαια τους συνεργάτες.
«Δεν ξέρω κανέναν νέο συγγραφέα στην Ουγγαρία που να βγάζει τα προς το ζην», δήλωσε η 32χρονη συγγραφέας Τσένγκε Ενίκő Έλο.
Η Έλο γράφει πεζό και ποίηση, και το πρώτο της βιβλίο εκδόθηκε πέρυσι από έναν ανεξάρτητο εκδότη. Θρηνεί την πόλωση στη λογοτεχνία: «Η μία πλευρά λαμβάνει δυσανάλογα μεγάλη χρηματοδότηση, και η άλλη πολύ λίγη».
Η κυβέρνηση Φιντέζ έχει επίσης επενδύσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια φιορίνια στο Κολέγιο Ματθίας Κορβίνος (MCC), ένα συντηρητικό εκπαιδευτικό ίδρυμα που προεδρεύει ο πολιτικός διευθυντής του Όρμπαν. Το MCC έχει πολλά διεθνή υποκαταστήματα και τον δικό του εκδοτικό οίκο.
Το 2023, το MCC απέκτησε το 98,5% των μετοχών της Libri, του κορυφαίου εκδοτικού οίκου και αλυσίδας βιβλιοπωλείων της Ουγγαρίας. Το ίδιο καλοκαίρι, τα καταστήματα της Libri τύλιξαν βιβλία σε πλαστικό εάν απεικόνιζε ομόφυλες σχέσεις, σύμφωνα με τον νόμο της Φιντέζ για την «προστασία των παιδιών», ο οποίος απαγορεύει την προώθηση και την προβολή της ομοφυλοφιλίας και της αλλαγής φύλου.
«Ένα σημαντικό μέρος λογοτεχνικών έργων απαγορεύτηκε ουσιαστικά για χάρη μιας πολιτικής εκστρατείας», δήλωσε ο Κριστιάν Νιάρι, συγγραφέας και δημιουργικός διευθυντής της Líra, της δεύτερης μεγαλύτερης αλυσίδας βιβλιοπωλείων και εκδοτικής ομάδας της χώρας. Η Líra έχει προσαχθεί πολλές φορές για παραβίαση του αντι-LGBTQ νόμου και αμφισβητεί τις ποινές σε εθνικά και διεθνή δικαστήρια. Ενώ ο Νιάρι βρίσκει κάποια καθησυχασμό στο γεγονός ότι η Libri έχει διατηρήσει το ίδιο προσωπικό από την εξαγορά της από το MCC, παραμένει προσεκτικός. «Υπάρχουν τουσέκια Τσέχωφ στον τοίχο εδώ», είπε. «Κανείς δεν τα έχει πυροβολήσει ακόμα, αλλά ξέρουμε ότι αν υπάρχει τουφέκι στη σκηνή, αργά ή γρήγορα κάποιος θα το πυροβολήσει».
Η κυβέρνηση Φιντέζ έχει δεχθεί κριτική για την προώθηση δεξιών και αμφιλεγόμενων συγγραφέων, συμπεριλαμβάνοντάς τους στο εθνικό πρόγραμμα σπουδών και πιέζοντας για την επίσημη αναγνώρισή τους. Το 2020, οι εκπαιδευτικές ενώσεις εξοργίστηκαν όταν ο κατάλογος υποχρεωτικών κειμένων του κράτους περιελάμβανε έργα του Γιόζεφ Νίρο, μέλους της ακροδεξιάς κυβέρνησης της Ουγγαρίας κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ εξαιρούσε τον Ίμρε Κέρτες, επιζώντα του Ολοκαυτώματος και τον πρώτο Ούγγρο νικητή του Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Αντίθετα, ο εκδότης του Κράσναχορκιαί, Γιάνος Σέγκο, σημείωσε ότι η κυβέρνηση είχε κάνει ελάχιστα για να προωθήσει τον συγγραφέα διεθνώς. Παρά την κριτική του Κράσναχορκιαί προς την κυβέρνηση — πρόσφατα την περιέγραψε ως «ψυχιατρική περίπτωση» για την αμφίθυμη στάση της απέναντι στη Ρωσία και την Ουκρανία — το Νόμπελ του γιορτάστηκε σε όλη τη χώρα, υπερβαίνοντας πολιτικές διαιρέσεις.
«Κάνει την καρδιά ενός να πηδήσει όταν ένα πρόσωπο ουγγρικής καταγωγής λαμβάνει το Νόμπελ», είπε ο Σέγκο. «Είναι μια μεγάλη επιβεβαίωση για μια μικρή γλώσσα που είναι πάντα επιφυλακτική για εξαφάνιση».
Ο Έρνο Γκέργκενι, ο δήμαρχος της γενέτειρας του Κράσναχορκιαί, Γκιούλα, από τη Φιντέζ, δήλωσε: «Για εμάς ως κοινότητα, η μεγαλύτερη αναγνώριση είναι ότι βιβλία που περιλαμβάνουν τοποθεσίες και πρόσωπα από τη Γκιούλα έχουν τώρα βρει το δρόμο τους στα ράφια βιβλιοπωλείων σε όλο τον κόσμο». Η τοπική διοίκηση σχεδιάζει να τοποθετήσει πλάκα στο σπίτι όπου μεγάλωσε ο Κράσναχορκιαί και να ονομάσει μια σχολική βιβλιοθήκη προς τιμήν του. Τελικά, στοχεύουν να οργανώσουν ξεναγήσεις με θέμα τον Κράσναχορκιαί στην πόλη, εμπνευσμένες από την περιπάτηση Οδύσσειας στο Δουβλίνο.
«Δεν χρειάζεται να φέρουμε την πολιτική σε αυτό», είπε η 75χρονη κάτοικος της Γκιούλα, Μάρτα Μπετσίνε Σάμπο, που συμμετείχε στις γιορτές Νόμπελ της πόλης. «Το σημαντικό είναι ότι είναι από τη Γκιούλα, και ότι είναι Ούγγρος».
Συχνές Ερωτήσεις
Συχνές Ερωτήσεις Ούγγροι Συγγραφείς και το Ανεπιθύμητο Κλίμα
Ερωτήσεις Επίπεδου Αρχάριου
1 Τι αναφέρεται η φράση «η ζωή έχει γίνει δύσκολη» σε αυτό το πλαίσιο
Αναφέρεται στο αυξανόμενο αίσθημα μεταξύ πολλών Ούγγρων συγγραφέων, δημοσιογράφων και διανοουμένων ότι το τρέχον πολιτικό και πολιτιστικό κλίμα στην Ουγγαρία είναι ολοένα και πιο εχθρικό προς την ελεύθερη έκφραση, την κριτική σκέψη και την καλλιτεχνική ανεξαρτησία.
2 Γιατί μιλούν ανοιχτά οι Ούγγροι συγγραφείς
Μιλούν ανοιχτά επειδή αισθάνονται ότι η ικανότητά τους να εργάζονται ελεύθερα απειλείται. Αναφέρουν ζητήματα όπως ο κυβερνητικός έλεγχος των μέσων ενημέρωσης και της πολιτιστικής χρηματοδότησης, εκστρατείες κατά ανεξάρτητων φωνών και μια γενική ατμόσφαιρα που περιθωριοποιεί τη διαφωνία.
3 Τι είναι ένα ανεπιθύμητο κλίμα για συγγραφείς
Είναι ένα περιβάλλον όπου οι συγγραφείς μπορεί να αντιμετωπίσουν δημόσιες εκστρατείες δυσφήμισης, απώλεια χρηματοδότησης ή ευκαιριών έκδοσης, αποκλεισμό από την κρατικά υποστηριζόμενη πολιτιστική ζωή ή νομικές πιέσεις εάν το έργο τους θεωρηθεί επικριτικό προς την κυβέρνηση ή τις πολιτικές της.
4 Αυτό αφορά μόνο την πολιτική ή και τον πολιτισμό
Είναι βαθιά διαπλεκόμενο. Οι συγγραφείς θρηνούν ότι μια συγκεκριμένη εθνικοσυντηρητική πολιτιστική οπτική προωθείται από το κράτος, ενώ εναλλακτικές, φιλελεύθερες ή κριτικές πολιτιστικές προοπτικές παραμερίζονται, καθιστώντας το ευρύτερο πολιτιστικό τοπίο λιγότερο ποικίλο και ανοιχτό.
5 Αποχωρούν συγγραφείς από την Ουγγαρία λόγω αυτού
Ναι, κάποιοι διακεκριμένοι συγγραφείς και διανοούμενοι έχουν επιλέξει να μεταναστεύσουν, επικαλούμενοι την πίεση και το αίσθημα ότι δεν υπάρχει πλέον θέση για το έργο τους στην Ουγγαρία. Άλλοι συνεχίζουν να εργάζονται από μέσα, υπό δύσκολες συνθήκες.
Ερωτήσεις Προχωρημένου Επιπέδου
6 Πώς επηρεάζει η κυβέρνηση τη λογοτεχνία και την έκδοση
Η κυβέρνηση ασκεί επιρροή κυρίως μέσω της χρηματοδότησης. Βασικά πολιτιστικά ταμεία και ιδρύματα διευθύνονται από συμμάχους της κυβέρνησης. Εκδότες και θέατρα που λαμβάνουν κρατική στήριξη μπορεί να αποφεύγουν αμφιλεγόμενα έργα, ενώ πιστοί συγγραφείς και έργα χρηματοδοτούνται γενναιόδωρα. Αυτό δημιουργεί ένα ισχυρό οικονομικό κίνητρο για αυτολογοκρισία.
7 Τι είναι το βραβείο «Nemzeti Kultúráért» και γιατί είναι αμφιλεγόμενο
Είναι ένα κρατικό βραβείο που δημιουργήθηκε για να τιμά καλλιτέχνες που προωθούν εθνικές αξίες. Οι κριτικοί το βλέπουν ως εργαλείο για τη δημιουργία ενός επίσημου, κυβερνητικά εγκεκριμένου κανόνα τέχνης και για την ανταμοιβή της ιδεολογικής πίστης έναντι
